مدیریت برنامه‌های دانشگاهی علمی (مبدع)

نسخه آزمایشی

عنوان برنامه علمی : انرژی

مجری برنامه: دکتر محمدتقی عاملی

دستیار مجری: مهندس امیرحسین باباعلی، مهندس رضا خود

پست الکترونیک: energy@sbu.ac.ir

1- مقدمه ­ای کوتاه بر مبحث اهمیت مسایل انرژی

انرژی از اساسی­ترین بخش­های زیربنایی هر کشوری است که فعالیت زیربخش­های نفت، گاز، برق، انرژی اتمی و انرژی­های نو را در بر می گیرد. شدت مصرف انرژی در ایران به عنوان یک کشور در حال توسعه با توجه به علل مختلف از جمله رشد شهری، فقدان مدیریت انرژی، قیمت­های پایین و غی واقعی و ساختار اقتصادی غیرکارآ، رو به افزایش بوده و خواهد بود.

از طرفی، میزان تلفات انرژی در ایران به دلایل مختلف از جمله طراحی، مهندسی، فن­آوری و مدیریت نامناسب رو به افزایش است. بعلاوه، هزینه­های اجتماعی ناشی از نشر آلاینده­ها و تخریب خاک، پر شدن سدها، پایین آمدن کیفیت آب و بسیاری عوامل دیگر همچنان شتابان ادامه دارد. بنابراین، چنانچه محدودیت­های انرژی در آینده بیشتر نمایان شود، دسترسی عموم جامعه به انرژی به­ویژه اقشار آسیب­پذیر کاهش خواهد یافت. لذا، نیاز به اقدامات زیربنایی و اصلاحی و سرمایه­گذاری­های در این حوزه در بستر برنامه­ریزی­های بلندمدت و مدیریت تامین و مصرف انرژی به شدت احساس می­شود.

2- رویکرد برنامه چهارم توسعه ایران به مسایل انرژی در توسعه پایدار

در لایحه برنامه چهارم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی ایران که با محوریت نفت پی­ریزی شده است (ماده 3)، توسعه انرژی، بهینه­سازی و مدیریت انرژی در موارد 108، 114 و 115 با رویکرد جدیدی دیده می­شود که در سه برنامه قبلی کمتر به آن پرداخته شده بود. هرچند به­کارگیری انرژی­های نو و تجدید­پذیر با کم توجهی روبرو بوده است، اما دیدگاه برنامه چهارم توسعه به نقش انرژی در توسعه پایدار کشور در خور تامل است.

  • ماده 108 برنامه چهارم توسعه به تنظیم دستورالعمل­های محاسبه ارزش­ها و هزینه­های موارد دارای اولویت از قبیل: جنگل، آب، خاک، انرژی، تنوع زیستی و آلودگی­های زیست­ محیطی در نقاط حساس می­پردازد.
  • ماده 114 برنامه چهارم توسعه به تدوین اصول توسعه پایدار بوم­شناختی، به­ویژه در الگوهای تولید و مصرف از نظر انرژی می­پردازد.
  • ماده 114 بر اعمال سیاست­های مصرف بهینه منابع پایه و محیط­زیست در قالب اجرای برنامه مدیریت سبز متمرکز است.

بنابراین، تحولات ساختاری در بخش­های نفت، گاز و برق در سطوح ملی و بین­المللی در حال انجام می­باشد. این تحولات محیط اقتصادی که شرکت­های ملی بخش انرژی کشور با آن مواجه هستند، را بطور مداوم تغییر می­دهد. در تعامل با این تحولات، ساز و کار علمی و عملی لازم است که ساختار بخش انرژی کشور نیز تغییر مناسب را تجربه نماید.

3- معرفی برنامه علمی انرژی در دانشگاه شهید بهشتی

مسایل مرتبط با انرژی از جمله موضوعاتی است که حائز اهمیت بسیار می­باشد. شمار قابل توجهی از مراکز مهم علمی جهان چون شورای انرژی جهانی[1] و آژانس بین­المللی انرژی[2] چالش­های مرتبط با آن را مورد بررسی قرار می­دهند. وابستگی مسائل موجود در حوزه انرژی به علوم گوناگون به قدری زیاد است که تدوین برنامه جامع جهت تنظیم ارتباط مسائل انرژی با علوم ضروری است. در چنین شرایطی برنامه علمی انرژی، ارائه یک ساختار درخت­واره موسوم به درخت انرژی را هدف­گذاری کرده ­است. درخت انرژی یک دسته­بندی از مسائل پیرامون انرژی می­باشد که ارتباط هر بخش از موضوعات انرژی با علوم گوناگون را تبیین می­نماید. اهمیت مباحث برنامه علمی انرژی، ارائه ساز و کاری است که تحویل انرژی با امنیت بالا، سازگار با محیط­زیست و به صورت مقرون به­صرفه را که از بارزترین چالش­های پیش­روی دولت­های امروز است، تضمین نمایید. چالش­های که از آن­ها به عنوان سه راهی انرژی یاد می­شود. نخست امنیت انرژی است که شامل مباحث مدیریت انرژی از عرضه انرژی اولیه حاصل از منابع داخلی و خارجی، قابلیت­اطمینان زیرساخت­های انرژی و توانایی تولیدکنندگان انرژی در پاسخ­گویی بر تقاضای فعلی و آینده است. چالش بعدی دسترسی به انرژی و تامین هزینه آن در میان جمعیت جهان را در بردارد. سومین چالش پایداری زیست­محیطی است که شامل دستیابی به عرضه و بازده انرژی طرف تقاضا و توسعه انرژی های تجدیدپذیر و دیگر منابع کم کربن می­باشد.

4- اهداف برنامه علمی انرژی

با توجه به آنچه در برنامه علمی انرژی مورد بررسی قرار گرفته است. درخت انرژی متشکل از تعدادی شاخه اصلی است که موضوعات کلی را پوشش می­دهد. موضوعات جزیی­تر تحت عنوان زیرشاخه­هایی برای هر شاخه اصلی تعریف شده­اند. بر این اساس درخت دانش انرژی بستر مناسبی برای اولویت بخشی به دستورکار پژوهشی دانشکده­ها، پژوهشکده ها و سایر مراکز تحقیقاتی فراهم می­کند که اهداف ذیل را دنبال می­نماید:

  • ارائه روش­هایی برای کارآیی بهتر انرژی.
  • تجدیدساختار انرژی با استفاده از قوانینی که انرژی پایدار را ترغیب می­کند.
  • تهییج سرمایه­گذاری های اضافی در انرژی پایدار.
  • ترغیب اصلاح فن­آوری.
  • حمایت از فن­آوری­های برتر و پاک و ظرفیت­سازی در کشور.
  • ترغیب همکاری بیشتر در سطح بین­المللی.

لازم به ذکر است که برنامه علمی انرژی یکی از محورهای نه­گانه طرح « برنامه­های علمی » دانشگاه معظم شهید بهشتی می­باشد، که بنا دارد از یک سو به پایان­نامه­ها و طرح­های پژوهشی به عنوان تولیدات علمی در مرزهای دانش جهت دهد و از سویی دیگر نیازهای صنعتی کشور را نیز تا حد امکان مرتفع نماید. با توجه به اهداف کلان طرح­ برنامه­های علمی این جهت­­دهی در راستای اولویت­های مسائل انرژی کشور و نیاز دستگاه­های اجرایی و چشم­انداز بحران­های محتمل صورت می­گیرد تا علاوه بر ایجاد ارتباط سازمانی بین نهاد پژوهشی، دانشکده­ها و دستگاه اجرایی پشتوانه مناسبی برای سیاست­گذاری در کلیه حوزه­های مرتبط با برنامه علمی انرژی فراهم آید.

5- روند اجرایی و تدوین محتوای برنامه

با توجه به اهداف پروژه انرژی مبنی بر تشکیل درخت انرژی از مراجع اصلی که در این حوزه فعالیت دارند استفاده شده است. یکی از این مراجع، گزارشات و سیاستگزاری های شورای جهانی انرژی (WEC) است که در پایان هر سال گزارشی در راستای مسائل و چالش­های انرژی در سطح جهان ارائه می­کند. چالش­های انرژی مطرح شده در ابتدا به عنوان پیکره اصلی درخت انرژی در دستور کار کمیته علمی قرار گرفت. در ادامه از آژانش بین المللی انرژی(IEA) جهت تکمیل ساختار این درخت و بررسی دیدگاه­های کشورهای توسعه یافته استفاده گردید. همچنین نقشه-راه[3] های تهیه شده توسط این آژانس به منظور پوشش جامع و کامل مطالب حوزه انرژی به کار گرفته شدند.

مرجع مهم مورد استفاده قرارگرفته کارهای قبلی صورت انجام شده و تجربیات اعضای محترم هیئت علمی دانشکده ها و پژوهشکده می باشد.

در طول برگزاری جلسات متعدد کمیته اجرایی انرژی، برنامه راهبردی وزارت نیرو افق 1404 و همچنین اولویت­های تحقیقاتی تعریف شده در حوزه انرژی در وزارت های نیرو، نفت، مسکن و شهرسازی و تجارت، صنعت و معدن به درختواره اضافه گردید تا در راستای رفع نیازهای اساسی کشور مورد مطالعه قرار گیرند. جلسه اول این کمیته با حضور ریاست محترم دانشگاه ضمن تحویل احکام اعضای کمیته راهبری ، پیرامون اهداف کلی برنامه­های علمی دانشگاه و به خصوص برنامه علمی انرژی توضیحاتی ارائه شد.

در ادامه در جلسه بعدی روش های تدوین درختواره و زیر شاخه های آن مورد بررسی قرار گرفته و نهایی گردید همچنین در ادامه به صورت حضوری و مکاتبات صورت گرفته درخت تا حد ممکن تکمیل گردیده است. صورتجلسات و گزارش پیشرفت این برنامه در آرشیو دبیرخانه موجود است.

در ادامه با توجه به اینکه یکی از اهداف اصلی برنامه علمی انرژی جهت دهی و متمرکز نمودن موضوعات پایان نامه ها و رساله های دانشگاه در موضوعات جدید و همچنین مورد نیاز کشور می باشد، نظام موضوعات برنامه علمی انرژی با توجه به درخت دانش تهیه شده ، مراجع ذکر شده و نظر اعضای محترم کمیته تهیه و تدوین و به دانشکده ها و پژوهشکده های دانشگاه ابلاغ گردید.

  1. اعضای داخلی کمیته:

ردیف

نام و نام­ خانوادگی

دانشکده/ پژوهشکده

مرتبه علمی

1

دکتر مجید نیکروش

مهندسی مکانیک و انرژی

استادیار

2

دکتر ابراهیم افجه ایی

مهندسی برق

استاد

3

دکتر محمدصادق قاضی زاده

مهندسی برق و پژوهشگاه نیرو

دانشیار

4

دکتر علیرضا یزدی زاده

مهندسی برق و مپنا

دانشیار

5

دکتر عباس صادقی

دانشکده علوم زمین

استاد

6

دکتر امیر سعید شیرانی

مهندسی هسته ایی

استادیار

7

دکترمجید زندی

مهندسی مکانیک و انرژی

استادیار

8

دکتر نعمت الله ریاضی

دانشکده فیزیک

استاد

9

دکتر پورامینی

دانشکده شیمی

استاد

10

دکترزهرا طاهباز

دانشکده معماری

دانشیار

11

دکتر رضا محسنی

دانشکده اقتصاد

استادیار

12

دکتر حمیدرضا نیکبخت

دانشکده حقوق

استاد

13

دکتر محمد عامری

دانشکده انرژی

دانشیار

14

دکتر سجاد شکوهیار

دانشکده مدیریت

استادیار

  1. اعضای خارجی کمیته:

ردیف

نام و نام ­خانوادگی

سازمان

1

دکترمصطفی میرسلیم

دانشگاه امیرکبیر

2

دکتر محمدعلی عمادی

معاون پژوهشی وزارت نفت

3

دکتر علی وطنی

معاون توسعه فناوری های نوین معاونت علمی

و فنآوری ریاست جمهوری

4

دکتر علی شمس اردکانی

رئیس کیسیون انرژی اتاق بازرگانی ایران

5

دکترجعفرتوفیقی

دانشگاه تربیت مدرس و رئیس ستاد نفت و انرژی

6

مهندس علی اکبر ادیب فر

مدیر عامل شرکت تولید انرژی های تجدید پذیر مپنا

7

دکتر ناصر باقری مقدم

رئیس کیسیون انرژی شورای عتف

8

مهندس سعید مهذب ترابی

مدیر عامل قدس نیرو

9

دکتر سید محمد صادق زاده

مدیر عامل سازمان انرژی های نو

و رئیس هیئت مدیره توانیر


[1] World Energy Council

[2] International Energy Agency

[3] Road-map