مدیریت برنامه‌های دانشگاهی علمی (مبدع)

نسخه آزمایشی

بایدها و نبایدهای انتقال آب خزر به سمنان

  • عنوان فارسی مقاله: بایدها و نبایدهای انتقال آب خزر به سمنان

  • فرمت مقاله

    application/pdf

تصویر مطلب بایدها و نبایدهای انتقال آب خزر به سمنان
  • یکشنبه 16 آبان 1395
  • 251

چکیده فارسی

از جمله طرح‌های چالش‌برانگیز که در داخل ایران موافقان و البته مخالفانی بسیار دارد طرح انتقال آب دریای خزر به فلات مرکزی (سمنان) است. در خصوص این طرح تامل و بررسی بیشتر و عمیق‌تری نیاز است.

کمبود منابع آب در برخی مناطق جهان سبب شده است که دولت ها به انتقال آب از منابع سطحی و یا زیرزمینی حوضه‌ای که کمیت و کیفیت بهتری دارد به حوضه دیگری که نیازمند آب برای مصارف کشاورزی، صنعت و آب شرب است بیاندیشند. این گونه طرح ها معمولا دارای اثرات بسیار در حوضه های اجتماعی، اقتصادی، محیط زیستی و گاهی بین المللی هستند و به همین دلیل در اکثر کشورهای جهان به عنوان آخرین گزینه در جهت تامین منابع آب محسوب می‌گردند. اما آن چه به عنوان انتقال آب بین حوضه‌ای نامیده می‌شود چیست؟

انتقال آب بین حوضه‌ای انتقال فیزیکی آب از یک حوضه به حوضه دیگر است که در این جابجایی یک حوضه آبخیز به عنوان حوضه مبدأ آب را از دست می‌دهد و حوضه دیگر به عنوان حوضه مقصد آب را به دست می‌آورد. این طرح‌ها بر اساس حجم انتقال آب به طبقات کوچک تا عظیم دسته‌بندی می‌شوند. این دسته‌بندی از حجم کمتر از یک میلیارد مترمکعب در سال و با خط انتقال کمتر از 100 کیلومتر به عنوان طرح کوچک شروع می‌شود و تا حجم بیش از 10 میلیارد مترمکعب و با خط انتقال بیش از 2500 کیلومتر به عنوان طرح‌های عظیم انتقال آب ادامه می‌یابد.

طرح‌های انتقال آب بین حوضه‌ای در دهه‌های 1960 و 1970 بسیار موردتوجه قرار گرفتند، برای آبرسانی به شهرهایی مانند پاریس، نیویورک، لس‌آنجلس، توکیو و... از این طرح‌ها استفاده شد که در درازمدت با رشد سریع جمعیت این شهرها و ایجاد چالش‌های جدید مانند شوری اراضی، نشست زمین و تغییر فرهنگ مصرف آب و ... عملاً تردیدهایی در این خصوص شروع شد. در ایران نیز طرح‌هایی برای انتقال آب بین حوضه‌ای در دهه 70 شمسی مطرح شد که از آن جمله طرح ایرانرود – آنچه این روزها در قالب طرح‌های انتقال آب خلیج‌فارس به کرمان و انتقال آب از دریای خزر به سمنان در حال پیگیری است- و طرح تونل سوم کوهرنگ و طرح انتقال آب بین حوضه‌ای سبز کوه به چغاخور و طرح انتقال آب بهشت‌آباد است. اما آنچه در این نوشته به آن خواهیم پرداخت بررسی مسائل کلان مطرح در خصوص انتقال آب به ویژه مباحث زیست‌محیطی مربوطه است. همچنین به‌ اختصار به بررسی یکی از طرح‌های انتقال آب در سطح دنیا و یک طرح در ایران خواهیم پرداخت. از مهم‌ترین و چالش‌برانگیزترین طرح‌های انتقال آب بین حوضه‌ای می‌توان طرح رودخانه برفی استرالیا، طرح تاگوس-سگورا اسپانیا و طرح انتقال آب لسوتو در آفریقای جنوبی، طرح ملامچی نپال و..را نام برد.

طرح رودخانه برفی استرالیا

طرح رودخانه برفی استرالیا که در سال 1939 و با طول انتقال حدود 100 کیلومتر و با حجم انتقال 1.1 میلیارد مترمکعب از حوضه رودخانه برفی به حوضه موری دارلینگ و باهدف تأمین آب آبیاری و تولید انرژی برقابی صورت پذیرفته است، بر اساس تحقیقات انجام‌شده برای دستیابی به هدف موردنظر که انتقال آب به آن دلیل صورت پذیرفته است، راه‌های جایگزین دیگری نیز وجود داشته است و مشخص‌شده که تولید برق بدون انتقال این آب نیز امکان‌پذیر بوده و اعمال گزینه‌های بهبود و افزایش بهره‌وری مصرف آب در حوضه مقصد نیز می‌توانست باعث بهبود و توسعه کشاورزی در حوضه مقصد گردد. از اثرات زیست‌محیطی مهم این طرح می‌توان به از بین رفتن حیات تالابی منطقه در پایین‌دست سد جینابین به دلیل کاهش جریان رودخانه، رسوب‌گذاری در آبراهه رودخانه و هجوم گونه‌های گیاهی غیربومی، هجوم آب شور در ساحل، تغییر در دمای آب به دلیل برداشت آب از لایه‌های پایین سد جینابین، هجوم برخی گونه‌ها مانند بید به دلیل کاهش جریان رودخانه‌ای و افزایش رسوب‌گذاری، تغییرات در جریانات آبی که باعث تغییر در زادآوری، حضور و یا عدم حضور گونه‌های مختلف و متنوع قورباغه‌ها، ماهی‌ها، پستاندارانی مانند پلاتی پوس و موش آبی و پرندگان آبزی شده است اشاره کرد. در سال 2010 گزارشی برای بررسی چگونگی برگرداندن جریان پایه زیست‌محیطی به رودخانه تهیه‌شده است تا حد امکان معضلات و مشکلات زیست‌محیطی ایجادشده جبران شود.